دعاي ندبه و عقل
ايراد ديگر اين است كه: دعاي ندبه با عقل مخالف است؛ زيرا اين دعا را در هزار مكان و مسجد و خانه ميخوانند. آيا امام زمان همهجا حاضر و شنوا، و لامكان است، و حاضر في كل مكان است مانند خدا؟ البته خير، زيرا امام صفات خدا را ندارد، و امام حسين عليه السّلام فرمود:
«سُبْحانَ اللهِ عَنْ صِفاتِ الْمَخْلُوقينَ»
و اگر همهجا حاضر نيست پس چرا در اين دعا او را صدا ميزنند و ميگويند:
«يَابْنَ الّسادَةِ الْمُقَرَّبينَ يَابْنَ الْنُّجَباءِ الأَكْرَمينَ»
«اي پسر سادات مقربين، اي فرزند نجباي اكرمين».
آيا ندا كردن و خطاب نمودن، مخاطب و منادي نميخواهد؟
آيا مخاطبي كه بشنود، همهجا هست يا خير؟ خود اين دعا كه ميگويد امام همهجا نيست، زيرا در اواخر ميگويد:
«فَبَلِّغْهُ مِنّْا تَحِيَّةً وَ سَلاماً»
«اي خدا سلام و تحيت ما را به امام برسان».
اگر امام همهجا هست ديگر، خدايا سلام ما را به او برسان نميخواهد، خودش ميشنود؟ اگر امام حسين همهجا حاضر است ديگر «فطرس ملك» سلام شيعيان را به او ميرساند يعني چه؟ اگر پيغمبر اسلام همهجا هست، پس چنانچه در كتاب كافي و وسائلالشيعه (باب زيارةالنبي من بعيد) رسول خدا فرمود: «من سلام امتم را از راه دور نميشنوم، بلكه ملائكه الهي به من ميرسانند» پس جايي كه پيغمبر خدا ـ كه اشرف از تمام مخلوقات است ـ همهجا حاضر و شنوا نيست، چگونه جانشين او همهجا حاضر و شنوا است؟ اگر امام همهجا حاضر است، چرا علماي شيعه روايت كردهاند كه ملائكه نامه اعمال را خدمت او ميبرند؟ اگر خود او حاضر است، ديگر نامهرسان نميخواهد.
پس بدان، كه محال است يك نفر، دو نفر يا هشت نفر بشود و در آن واحد، در هشت مكان باشد. اگر هشت نفر شد يك نفر نيست، چه برسد به اينكه هزاران جا باشد؟
آيا عقل حجت نيست؟ عقل ميگويد محال است شيء واحدي در يك آن در دو مكان باشد، چه برسد به صد مكان! ما از اين مردم عوام ميپرسيم، آيا اگر اميرالمؤمنين همهجا بود، چگونه او را در مسجد كوفه شهيد كردند؟ آيا پيغمبر اسلام چون از مكه فرار نموده و به مدينه رفت، باز هم در مكه بود يا خير؟ آيا امامي كه همهجا هست، در حمام زنانه، در ميخانه و در امكنه فساد، همهجا هست يا خير؟ اگر هست پس به همه زنان مردم محرم است! اگر به هر زني محرم بود، پس چرا با خواندن عقد زني را به خود محرم مينمود؟ آيا امام مانند خدا بدون تكليف است و حلال و حراميبراي او نيست؟ اگر مكلَّف است پس چرا او كه در همهجا هست نهي از منكر نميكند، و از امكنة فساد جلو نميگيرد؟
جواب:
اوّلاً، هيچ يك از اين اشكالات و پرسشها با فرض صحت آن در موارد ديگر، نسبت به دعاي ندبه وارد نيست؛ زيرا اين دعا براي ندبه است، و اظهار تأسف از غيبت امام، و نگراني از بدي اوضاع و ابراز علاقه به ظهور حكومت حق، و... و در مثل اين مورد گوينده، بعيد را قريب، و غايب را حاضر و بلكه گاهي مرده را زنده فرض ميكند و اظهار تأثر مينمايد؛ مخاطب هركه باشد، خواه بشنود يا نشنود. مانند نوحه و مرثيه بر ميّت كه به او خطاب ميشود، و در صد جا او را ميخوانند، و در اشعار شعرا از اينگونه خطابها بسيار است.
ثانياً، از كجا ميگوييد كه باخبر بودنِ امام و رسيدن ندا و سلام شيعيان به آن حضرت، ملازمه دارد با اينكه حضرت در همهجا حضور حقيقي جسماني داشته باشد!؟
كسي كه ميگويد امام به اذن خدا در همهجا است، غرضش اين است كه از همهجا اطلاع دارد، و فاصلة زمان و مكان مانع از علم و رؤيت آن حضرت نميشود، و سلام و خطاب مردم به او ميرسد، خواه به توسط فطرس يا ملائكه ديگر، و خواه بدون واسطه.
در اينجا سخن از كيفيّت و نحوة علم و اطلاع امام به سلام و خطاب ما، و فرق بين سلام بعيد و قريب مطرح نيست، و واقع اين موضوع هر نحو باشد، به دعاي ندبه و مطالب حق ديگر ضرر نميزند كه شما به «بابُ اسْتِحْبابِ زِيارَةِ النَّبِيِّ صَلَّياللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَلَوْ مِنْ بَعيد» از «وسايلالشيعه» و غيره استشهاد كرده و ميگوئيد پيغمبر صليالله عليه و آله فرمود:
«من سلام امتم را از دور نميشنوم بلكه ملائكه الهي به من ميرسانند»
مگر حال كه ملائكه سلام و خطاب را ميرسانند، فرمودند سلام نكنيد؟
مقصد از اين احاديث همين است كه سلام به پيغمبر را ترك نكنيد و گمان ننماييد كه آن حضرت از سلام شما مطلع نميشود. اينگونه روايات همه مؤيد خطاب و ندا و سلام است، وانگهي حقيقت و نحوه اين شنيدن و رسيدن سلام و ندا بر ما معلوم نيست، امّا لازمِ هر دو را كه علم پيغمبر و امام به ندا و سلام است، از آن استفاده ميكنيم. در اين مطالب كه به نقل ثابت ميشود، همين قدر كه عقل حكم به امتناع آن نكند، و حتي به طور اعجاز احتمال آن را بدهد قبول ميكنيم و تسليم هستيم.
چرا شما ميگوييد اينگونه روايات متن دعاي ندبه را ضعيف يا خلاف عقل ميسازد؟ اين روايات اين را ميپروراند كه در حال مماتِ پيغمبر صليالله عليه و آله هم، نسبت به ايشان، مثل اين وظايف را كه در حال حيات انجام ميداديد ـ از قبيل استغاثه و توسّل به آن حضرت ـ انجام بدهيد، پيغمبر صليالله عليه و آله مطلع ميشود.
بهعلاوه ميتوان گفت كه ظاهر اين اخبار، بيانكننده فرق بين نحوه و كيفيّت اطلاع از قريب و بعيد و شنيدن و رسيدن نيست، تا كسي مفهوم بگيرد و بگويد از دور نميشنود، بلكه ظاهر اين است كه براي دفع توهم كساني كه ندا و سلام از بعيد را استبعاد مينمايند ـ چون سلام در مقابل قبر مطهر و در نفس روضه منوّره متعارف بوده و آن را مسموع ميدانستند ـ ميفرمايد، سلام از قريب را كه ميشنود و سلام از بعيد هم به آن حضرت ميرسد. يا خودش ميرسد، چنانكه مقتضي اكثر رواياتِ اين باب است، و يا به وسيله ملائكه، چنانكه روايت ضعيفي بر آن دلالت دارد. غرض اين است كه آن را هم ميشنود، نه اينكه مراد اين باشد كه از دور نميشنود ولي از نزديك ميشنود.
به هرحال شنيدن از دور موضوعي است كه در دنياي ما عملي شده است. نسبت به عالم برزخ كه معلوم نيست اين فاصلههاي زمان و مكان در آنجا مانع از شنيدن و رؤيت باشد، يا نسبت به روح مقدس پيغمبر و امام كه به مراتب لطيفتر و كاملتر از فرشته است مخصوصاً بطور اعجاز، به هيچ وجه استبعاد ندارد.
ثالثاً، اينكه گاهي به عبارت دعا:
«فَبَلِّغْهُ مِنّا تَحِيَّةً وَ سَلاماً»
و گاهي به اينكه چون ملائكه نامه اعمال را خدمت آن حضرت ميبرند و به ايشان عرضه ميدارند، استشهاد ميكنيد بر اينكه امام همهجا حاضر نيست، و گاهي ميگوييد چون «فطرس» سلام شيعه را به امام حسين عليه السّلام ميرساند، پس معلوم ميشود امام همهجا حاضر نيستند.
جوابش اين است كه: مگر ما ميگوييم امام در هر مجلس و مكان حضور دارند؟ آنچه در اين مورد گفته ميشود و صحيح است، اين است كه امام به هر كجا و هر مكان اراده كند باذن الله تعالي ميتواند برود، و به احوال رعايا و شيعيان خود و آنچه تحتنظر ولايت او قرار گرفته، ناظر و آگاه است.
و جملة
«فَبَلِّغْهُ مِنّا تَحِيَّةً وَ سَلاماً»
با اين معني هيچ منافاتي ندارد؛ زيرا ممكن است امام خودش از سلام و عرض ادب ما آگاه باشد، ولي ما براي قابل شدن سلام و رفع موانع قبول، از خداوند درخواست ابلاغ آن را ميكنيم، مثل آنان كه در محضر پيغمبر يا در حرم پيغمبر از خدا ميخواهند كه تحيت آنها را به پيغمبر ابلاغ فرمايد.
و در موضوع ملائكهاي كه اعمال را به آن حضرت عرضه ميدارند و فطرس كه سلام شيعيان را ميرساند، جوابش اين است كه اين هم دليل بر عدم علم امام نيست، چنانچه ملائكه حفظه، دليل بر عدم علم خدا به اعمال مردم نيست.
هر چه آنجا بگوييم اينجا هم ميگوييم. اين امور برنامههايي است براي تربيت و تنبيه مردم، و در واقع الطافي است از جانب خدا و هيچيك دليل بر عدم علم خدا و پيغمبر و امام نميشود.
رابعاً، اينكه ميگويد اگر امام در همهجا حاضر باشد لازم ميشود كه يك نفر، چند نفر بلكه چند هزار نفر و بيشتر باشد، جوابش اين است كه ما نميگوييم امام در همهجا به معنايي كه شما ميگوييد حاضر هستند، ولي ميگوييم امكان دارد كه در اماكن متعدد به نحوي از حضور حاضر باشند، و فاصله زمان و مكان نسبت به ايشان برداشته شود.
چطور ميگوييد فطرس همهجا حاضر ميشود، و سلام شيعيان را از هر شهر و مجلس به عرض آن حضرت ميرساند؟ ولي براي امام اين معني را امكانپذير نميدانيد؟
آقاي عزيز! ملكالموت يك نفر بيشتر نيست، چطور در يك آن، در دو مكان و صد مكان حاضر ميشود؟ ما كه وارد عالم ملائكه و عوالم ارواح و جهان برزخ نيستيم، تا حقايق اين امور را به طور قاطع بتوانيم تشريح كنيم، اما اينقدر ميدانيم كه با يك مشت الفاظ و چون و چرا و استبعادات، نميتوان اين امور را انكار كرد. اينقدر امكان دارد كه بُعد و فاصله زمان و مكان براي پيغمبر صليالله عليه و آله و امام و بسياري از ارواح، و براي ملائكه، پرده نباشد و چنانچه قريب چهارده قرن پيش، با اين فاصلة زماني طولاني، اوضاع كنوني را ميديدند، امكان دارد از مسافت بعيد هم افراد را اگر خواستند، ببينند.
چطور شما با تلويزيون آمريكا را ميبينيد، اروپا را ميبينيد، و در يك آن با راديو صداهاي همهجا را ميشنويد؟
آقاي من! اينها چه اشكالاتي است ميكنيد، اوّل معني حضور امام را در اماكن مختلف بفهميد، بعد اين فرمايشها را بكنيد، اگر نميفهميد اين اشكالهاي عاميانه چه معني دارد.
اگر يك قرن پيش براي شما ميگفتند، تا يك قرن ديگر انسانها همه از مسافت دور هم ديگر را ميبينند، و در همهجا حاضر ميشوند و با هم سخن ميگويند، ميگفتيد اين خرافات چيست؟ اينها افسانه است با عقل سازگار نيست. اما حالا ميفهميد آن قضاوت شما منشأش بيعلمي و بياطلاعي بوده است.
شما كه ميگوييد: نميشود امام در يك زمان در همهجا حاضر شود، بفرماييد ببينم وقتي فلان شخص را كه در صفحه تلويزيون شما ميبينيد، ديگران همه ميبينند، در همهجا ميبينند، يك نفر چند ميليون نفر شده است؟
جام جهاننما را شنيدهايد، چه مانعي دارد كه باطن ملكوتي امام مثل همان جام جهاننما باشد، در عين حال كه در مسجد كوفه باشد، و آنجا شهيد شود از اقصي نقاط جهان هم مطلع باشد.
شما گمان ميكنيد اينكه ميگوييم: امام در همهجا حاضر است يعني بايد توي حمام زنانهها، و توي العياذبالله كابارهها، و مراكز فساد هم تشريف ببرند، مگر هركس هر كاري را بتواند انجام دهد انجام ميدهد؟ يا ميگوييم از امام رفع تكليف شده است؟
واقعاً انسان از اين سخنان شما كه نفهميده و نسنجيده، پيرامون يك چنين حقايق بلند و عميق گفتهايد، بياختيار خندهاش ميگيرد، و از بلندپروازيهاي جاهلانه تعجب ميكند.
پشه چون داند كه اين باغ از كي است *** در بهاران زاد و مرگش دردي است
تو كه در علم خود زبون باشي *** عارف اين علوم چون باشي؟
مرجع عاليقدر جهان تشیع حضرت آيت الله العظمي صافي گلپايگاني مدظله الوارف